AZWAG GH ITRAN UZÂL N YUBA

Lasri Brahim Amazigh

Idîd Yuba tasffift ns tis nat gh Lmrruk, anbdu yad izrin. Urta ttun midn album ns izwarn : imal nghd lli ittissan bahra s aws i gwmak a izri Hat id dagh yumz acbar n ayt umarg, ismun agh-d yat tadla n turarin. Yuba istara mnnaw gh isafn n uzawan amazigh issels as timlsit tamaynut, imel i wiyyâd lli ur issaggwan imazighn aghar gh ikrracn n iwssarn d ixwrban n tallaxt n darngh, mas-d amazigh iddr, yili, in gh illa, ra sul idder ra sul yili gh inna gh asd iffagh an gis yili. Yuba, amarir atrar, taqqayt ngh agrêd izêlin, agrêd ns ar-d iskwtay tamnnawt n wazitn (les voix) n taganin, n idrarn, isafn, adû, hatid gh ihênna yilgwigh, hatid gh iqqur irzâg. Ur igi gh wanaw lligh a nrmmi igh as nsfled yan snat tikkal. Taqqayt n Yuba ar agh tsmattay, tamz agh afus, nk-d nnig idrarn,  imudal n tmazirt issufusn tarwa-ns.Gh tsffift ns igwran nsfled i tayri immimn izddgn gh uzawan amazigh ilsan timlsit n tflaminkut (tflt yyi) nsfeld i tgnawit, i uhêwac utllas amqran,  tizrarin n utllâs mzzin…

Yuba izêli s uzawan-ns, addag yutn s izuran innurzêm i ifrawn gh ignwan yizawann n wiyyâd, ur igi gh wanaw iqqarn, immidêrusn gh isaragn n gar izrgwan n tmazirt, ura iga azawan ijlan, mmi yakuf wuzûr, ur igi win ghid ula win ghin. Izêli s taqqayt ns itfrrazn awal, issimimn taguri. Amarg n Yuba issufghd amarg amazigh achlhi zegh andaru-ns ikrruzn, izdâr a isnmili issackid ng imasn imazighn : Ahjhuj, amzâd (rribab), tallunt, tiqrqqucin, … d imasn n wiyyâd zund : lmuzakiyyat, lppyanu, llurg… Yig Yuba gh imzwura lli imlan masd mqqar ittâf umzâd (rribab) aghar yan udinan, izêdâr ad imcacacka d taddângiwin n izawann akw n ddunit.

Igh nzri nagwn s iwaliwn n Yuba gh tsffift ns ad igwran (Itran azal) nzdâr ad nini, nara mas ur rwasn iwaliwn ns iwaliwn yadênin, ura itlqqam taguri d tayyâd arkigh tnt ismun wammak mqqurn. Ighbula lli-gh d ittagwm Yuba iwaliwn ns mun gan yan, tsmuntn tatimat (thème) n tmagit tamazight, ngirin gh imnidn lli gh an ittagwa s tmagit an. Kraygat amnid iga  tatimat izêlin :

Tatimat ngh amnid n tayri

Tayri gh umarg n Yuba , tga tayri irzâgn, tangirit ngr sin, iwaliwn fssusnin ghwmanin s tgudî d trfufnt n tibdît mayad ar-d ittagwa gh turart n Tflt yyi. Zund akw imdyazn, imarirn imazighn mqqurnin gh umnid n tatimat n tayri Yuba yuls agh i yat tallast n tayri irzâgn, zund wiyâd gh tayri, tayri-ns tega tibdît, tamunt ur ujjan wiyyâd (ur agh ujjan) a tbughlu, a tlkm awttas-ns. Zund azayku, tga izmuln, tga gam, tga idêgam immimn, ghassad irzâgn (tkki-tsttin imil). Tayri ikkan aylli tkka mac ur jju issen yan gh imarayn wayyâd (mra yyi tssent tiwit yyi).

Tatimat ngh amnid n uzwag

Iggut ma isawln gh imazighn f tatimat ad, mac aylli igan amaynu gh dar Yuba igat tagharast lli-s agh yura yisgiddi srs turat ad, ghik lli-st isnti (ibda) :

Ar ithdâr ufrux
Ar itmtat ugdîd

Awal idddrn amazigh lli immalan mas iddr kra gh tamttant n kra, udm n tamikyavillit gh tskla tamazight, awal ad iddrn ilqm as umarir tiguriwin yadênin afad ad agh ississfiw tabrida n turart ns  : urt ihul umya immt it igh isul. Gh tgira yukz kra igat yan mani ira Yuba s turart ns : Afrux : Tawnakt / tanbâtt / willi yumzn awal ggamin ad as rzêmn, willi rzêmnin i wawal-nsn amzn walli ran a ig winsn, krfn wingh… Agdîd : amadan amrruki walli igan amazigh ula walli sul ur iran at ig, imzêlâd n tiram, imzêlâd n wawal, imzêlâd n tlelli... Ismd ugdîd /Yuba, igdâd / id Yuba awal-ns s ubrrâh : AJJAT AGH A NSAWWAL.

Tatimat ngh amnid n tassast n umarg

Zund Albnsir, archach d wiyyâd, Yuba ismammi zgh tillawt lli gh illa umarg amazigh. Tatimat ad ur sul tga aghar asmammi, mac tga yan wanaw gh umarg. Imazighn n Sus smurgn zik sul s wanaw ad gh umarg, taguri yad nit igwran tsmun kigan d wammakn (les sens) : Amarg : igh ingara yan d walli /talli / willi ira, yaght umarg ad dars (darsn) yurri, ilûh asd ilmma umarg amarg.

Amarg : igh ingara yan d tmyurin lli imyar, igh afûdênt, ngh-d igh-tnt sfdên wiyyâd, gen tin wiyyâd gh umras-nsnt. Zund igh a ismurig yan s tgharast n wiyyâd, s wawal n wiyyâd ittu tagharast nsn, ifel awal n darsn.

Tatimat ad n umarg, ngh n tassast (crise) n umarg gh nsfeld i uhêwac n utllas mqqurn, ira gis umarir ad issagw aylli srs izêlin, aylli igan wins, aylli ikkan ngr as d wiyyâd. Ig wawl asatur n tmagit ad n umarir :

Anna ur issen ma nttini ur gitngh  iga

Tatimat ngh amnid n tissumga

Yuba irur adrêf lli ssunfn wiyyâd f kra izêlin s umarg n tissumga n ignawiyn. Tagnawit dar Yuba, ur tga aghar aysmiggir yan ahjhuj d tqrqucin d ganga, d krâd iwaliwn mmi ittals kwuyan gh wanaw ad gh umarg. Yuba yuls agh tallast n miden illellitn lli-d ukren wiyyâd skrn gisn ismgan, tammara-nsn, tarfufnt-nsn, tdder tasutin kkusunt willi gwranin gh willi izwarnin. Yuba yul amarg n tgnawit s uswir umzruy, inna kra igan yan : iqqan-d ad ur ittu ufgan aylli isker i gwma-s afgan. Tagnawit n yuba ur tga tafulklurit,ur sul tga aghar ngr azday ngr imllaln d isggan, tga tabrat yuznt i willi iskrn tudret nsn gh tmmara n wiyyâd. Amarir gh umnid ad n tissumga, Ira a isbid tarâayt, gn midn yan mqqar gan mnnaw. Ira a isbid : tbndiq, usudm ufus,  d ad bdda  nttini  sidi d tarwa n sidi.

Yuba, hakin ghin, an ur tmatêlt, tawargit i idêgam ghassa tga tillawt (réalité). Mac ad ur tbitt gh twwurga, willi itwargn a iskarn amzruy, ghassad gh ad ttagwa tafukt, asid tagitart nk tallt taqqayt nk, tmelt i willi jjutn ur issen itran azal.